Đồng tiền bị nghi ngờ nhiều nhất nhưng cũng được cần đến nhiều nhất

Mỗi khi thế giới bước vào khủng hoảng — chiến tranh, lạm phát, suy thoái, căng thẳng địa chính trị, khủng hoảng năng lượng hay rủi ro nợ công Mỹ — câu hỏi quen thuộc lại xuất hiện:

Liệu thế giới có thể từ bỏ đồng Dollar Mỹ hay không?

Câu hỏi này không vô lý. Mỹ có nợ công lớn, thâm hụt ngân sách cao, nhiều quốc gia tăng mua vàng, Trung Quốc thúc đẩy thanh toán bằng Nhân dân tệ, BRICS nói nhiều hơn về phi USD hóa, còn các nước bị trừng phạt tìm cách thoát khỏi hệ thống tài chính phương Tây.

Nhưng thực tế lại cho thấy một nghịch lý lớn:

Càng nhiều quốc gia muốn giảm phụ thuộc vào USD, thế giới lại càng cần USD trong những thời điểm căng thẳng nhất.

USD không thống trị chỉ vì nước Mỹ muốn như vậy. USD thống trị vì toàn bộ kiến trúc tài chính quốc tế — từ thương mại, dự trữ ngoại hối, nợ quốc tế, thị trường trái phiếu, thanh toán xuyên biên giới, hàng hóa cơ bản đến định giá rủi ro — đã được xây dựng quanh đồng tiền này trong nhiều thập kỷ.

Nói cách khác, thế giới có thể muốn giảm phụ thuộc vào USD, nhưng để thay thế USD cần một hệ sinh thái tài chính đủ sâu, đủ thanh khoản, đủ tin cậy, đủ mở và đủ quy mô. Hiện tại, chưa có đồng tiền nào đáp ứng đồng thời các điều kiện đó.

I. Dollar không chỉ là một đồng tiền, Dollar là “hệ điều hành” của tài chính toàn cầu

Khi nói về USD, nhiều người thường chỉ nhìn vào tỷ giá: DXY tăng hay giảm, USD/VND biến động thế nào, Fed tăng hay giảm lãi suất. Nhưng bản chất của USD sâu hơn rất nhiều.

Vai trò cốt lõi của USD

Nếu vàng là tài sản trú ẩn cuối cùng khi nhà đầu tư mất niềm tin vào tiền pháp định, thì USD là tài sản trú ẩn đầu tiên khi thế giới mất thanh khoản.

Trong khủng hoảng, nhà đầu tư không hỏi: “Đồng tiền nào công bằng nhất?” Họ hỏi: “Đồng tiền nào có thể dùng ngay lập tức để trả nợ, mua hàng hóa, ký quỹ và giữ thanh khoản?” Câu trả lời thường vẫn là USD.

II. Nền tảng thứ nhất: USD vẫn thống trị dự trữ ngoại hối toàn cầu

Dự trữ ngoại hối là “kho đạn thanh khoản” của ngân hàng trung ương. Một quốc gia có thể phát hành nội tệ, nhưng không thể tự in USD để nhập khẩu dầu, trả nợ nước ngoài hoặc can thiệp tỷ giá.

Theo dữ liệu trong bài, đến Q4/2025, USD vẫn chiếm khoảng 56,77% dự trữ ngoại hối toàn cầu, cao hơn rất xa EUR và Nhân dân tệ.

Bảng 1: Cơ cấu dự trữ ngoại hối toàn cầu Q4/2025

Dữ liệu này cho thấy xu hướng “phi USD hóa” có tồn tại, nhưng diễn ra chậm. Các ngân hàng trung ương có thể giảm tỷ trọng USD một phần, tăng vàng, tăng EUR, tăng JPY, CHF hoặc RMB, nhưng họ không thể cắt USD quá mạnh nếu vẫn cần ổn định tỷ giá và thanh khoản quốc tế.

Vì sao ngân hàng trung ương vẫn cần USD?

• Can thiệp khi nội tệ mất giá.
• Trả nợ nước ngoài.
• Ổn định tâm lý thị trường.
• Bảo vệ hệ thống ngân hàng.
• Duy trì niềm tin của nhà đầu tư nước ngoài.
• Nhập khẩu năng lượng, lương thực và hàng hóa chiến lược.
• Bảo vệ cán cân thanh toán khi có khủng hoảng.

Dự trữ ngoại hối không chỉ là tài sản đầu tư. Dự trữ ngoại hối là bảo hiểm thanh khoản quốc gia. Trong vai trò đó, USD vẫn là đồng tiền có tính sử dụng cao nhất.

III. Nền tảng thứ hai: USD là trung tâm của thị trường ngoại hối

Thị trường ngoại hối là thị trường tài chính lớn nhất thế giới. Mọi dòng vốn xuyên biên giới — đầu tư, thương mại, vay nợ, phòng hộ rủi ro, mua bán tài sản — đều phải đi qua thị trường FX.

Theo nội dung trong file, USD xuất hiện ở một bên của khoảng 89,2% giao dịch ngoại hối toàn cầu. Điều này có nghĩa là ngay cả khi hai quốc gia không phải Mỹ giao dịch với nhau, USD vẫn thường được dùng làm đồng tiền trung gian.

Ví dụ thực tế

• Doanh nghiệp Việt Nam nhập khẩu hàng từ Hàn Quốc có thể vẫn quy đổi qua USD.
• Quỹ đầu tư châu Âu mua cổ phiếu Việt Nam vẫn tính lợi nhuận bằng USD.
• Công ty Brazil mua hàng hóa từ Trung Đông vẫn quan tâm đến giá USD.
• Ngân hàng Nhật Bản phòng hộ rủi ro tỷ giá tại Đông Nam Á vẫn dùng thị trường USD làm trung tâm thanh khoản.

Bảng 2: Vai trò của USD trong hệ thống tài chính

Vì vậy, việc thay USD không đơn giản là chuyển từ một đồng tiền này sang đồng tiền khác. Muốn thay USD, thế giới phải thay cả cấu trúc thanh khoản toàn cầu.

IV. Nền tảng thứ ba: Thế giới vay nợ bằng USD quá nhiều

Một trong những lý do quan trọng nhất khiến thế giới không thể từ bỏ USD là hệ thống nợ quốc tế đã được xây dựng bằng USD.

Theo nội dung trong file, tín dụng bằng USD ngoài nước Mỹ đạt khoảng 14 nghìn tỷ USD cuối Q3/2025. Điều này phản ánh thực tế rằng doanh nghiệp, ngân hàng, chính phủ và tổ chức tài chính ngoài Mỹ vẫn vay USD ở quy mô rất lớn.

Khi một doanh nghiệp ở châu Á vay USD, doanh thu có thể bằng nội tệ, nhưng nghĩa vụ trả nợ lại là USD. Nếu USD tăng giá, chi phí trả nợ thực tế tăng. Nếu Fed giữ lãi suất cao, chi phí tái cấp vốn bằng USD tăng. Nếu thanh khoản USD co lại, rủi ro vỡ nợ tại thị trường mới nổi tăng.

Cơ chế Dollar Debt Trap — Bẫy nợ Dollar

USD mạnh không chỉ là câu chuyện của nước Mỹ. USD mạnh là một cú siết thanh khoản toàn cầu.

V. Vì sao các đồng tiền khác chưa thể thay thế USD?

Bảng 3: So sánh các ứng viên thay thế USD

1. Euro có quy mô lớn nhưng thiếu tài sản an toàn chung

EUR là đồng tiền thay thế lớn nhất, nhưng khu vực đồng Euro chưa có một thị trường trái phiếu chính phủ thống nhất có quy mô, độ an toàn và tính thanh khoản tương đương trái phiếu Kho bạc Mỹ.

Nhà đầu tư toàn cầu khi cần tài sản an toàn có thể mua U.S. Treasuries với quy mô rất lớn, thanh khoản sâu và được chấp nhận rộng rãi làm tài sản thế chấp. Trong khi đó, trái phiếu Đức, Pháp, Ý, Tây Ban Nha có rủi ro tín dụng và cấu trúc tài khóa khác nhau.

2. Nhân dân tệ có tiềm năng nhưng bị giới hạn bởi kiểm soát vốn

Trung Quốc là nền kinh tế lớn và có vai trò thương mại toàn cầu mạnh. Tuy nhiên, Nhân dân tệ chưa thể thay USD vì:

• Tài khoản vốn chưa hoàn toàn tự do.
• Thị trường tài chính chưa đủ mở.
• Khả năng chuyển đổi tiền tệ còn giới hạn.
• Nhà đầu tư quốc tế vẫn lo ngại rủi ro pháp lý và kiểm soát vốn.

Một đồng tiền muốn trở thành tiền dự trữ toàn cầu phải cho phép dòng vốn ra vào tự do. Đây là điều Trung Quốc chưa sẵn sàng mở hoàn toàn.

3. Vàng là tài sản dự trữ, không phải hệ thống thanh toán

Vàng có vai trò quan trọng trong dự trữ ngân hàng trung ương, đặc biệt khi rủi ro địa chính trị tăng. Nhưng vàng không phải công cụ thanh toán hàng ngày, không tạo ra lãi suất và không có thị trường tín dụng quốc tế như USD.

4. Tiền kỹ thuật số chưa chắc làm USD yếu đi

CBDC, stablecoin và thanh toán số xuyên biên giới có thể làm giảm chi phí giao dịch. Tuy nhiên, nếu tài sản nền tảng vẫn định giá bằng USD, công nghệ mới có thể khiến USD lan tỏa nhanh hơn thay vì yếu đi.

VI. Dollar và hàng hóa: Khi USD mạnh, thế giới trả giá đắt hơn

Hầu hết hàng hóa cơ bản trên thị trường quốc tế — dầu, khí, vàng, đồng, ngô, lúa mì, cà phê, cao su — đều được định giá chủ yếu bằng USD.

Cơ chế truyền dẫn từ USD sang hàng hóa

Tác động theo từng nhóm hàng hóa

Với Việt Nam, USD mạnh tác động qua các kênh:

• Giá xăng dầu trong nước.
• Chi phí logistics.
• Chi phí sản xuất.
• Lạm phát CPI.
• Biên lợi nhuận doanh nghiệp.
• Chính sách tiền tệ của Ngân hàng Nhà nước.
• Tâm lý nhà đầu tư trên thị trường chứng khoán.

VII. Dollar và thị trường cổ phiếu toàn cầu

Trong tài chính liên thị trường, USD thường vận động ngược chiều với khẩu vị rủi ro toàn cầu.

Khi nhà đầu tư lạc quan

• Dòng tiền chảy vào cổ phiếu.
• Thị trường mới nổi hưởng lợi.
• Hàng hóa phục hồi.
• Đồng tiền rủi ro tăng.
• USD có xu hướng yếu đi.

Khi nhà đầu tư lo sợ

• Dòng tiền quay về USD.
• Lợi suất trái phiếu Mỹ trở thành neo định giá.
• Cổ phiếu tăng trưởng bị chiết khấu mạnh.
• Thị trường mới nổi bị rút vốn.
• Nội tệ các nước mới nổi chịu áp lực.

Bảng 4: Tác động của USD đến các nhóm cổ phiếu

VIII. Tác động đến Việt Nam: USD là biến số quan trọng của VNINDEX

Việt Nam là nền kinh tế mở, có tổng kim ngạch xuất nhập khẩu/GDP cao, dòng vốn FDI lớn và thị trường chứng khoán ngày càng kết nối với quốc tế. Vì vậy, USD tác động đến Việt Nam qua nhiều kênh.

Bảng 5: 6 kênh USD tác động đến Việt Nam và VNINDEX

Nhóm chịu áp lực khi USD mạnh

• Hàng không.
• Nhựa.
• Hóa chất.
• Bán lẻ nhập khẩu.
• Doanh nghiệp vay USD nhưng doanh thu bằng VND.
• Doanh nghiệp phụ thuộc nguyên liệu nhập khẩu.
• Bất động sản đòn bẩy cao.
• Cổ phiếu đầu cơ tăng nóng.
• Nhóm phụ thuộc vốn rẻ.

Nhóm có thể hưởng lợi hoặc phòng thủ tốt hơn

• Xuất khẩu thủy sản.
• Dệt may.
• Gỗ.
• Công nghệ có doanh thu USD.
• Doanh nghiệp FDI hoặc chuỗi cung ứng toàn cầu.
• Doanh nghiệp năng lượng.
• Doanh nghiệp tiền mặt lớn, nợ thấp.
• Ngân hàng có chất lượng tài sản tốt.

Đối với VNINDEX, USD không chỉ là tỷ giá. USD là biến số quyết định thanh khoản, dòng vốn ngoại, mặt bằng lãi suất và khẩu vị rủi ro của nhà đầu tư.

IX. Trích xuất dữ liệu biểu đồ: Các biến số cần theo dõi

Bảng 6: Tỷ trọng USD trong dự trữ ngoại hối toàn cầu

Ý nghĩa: Phi USD hóa đang diễn ra, nhưng không phải sự sụp đổ của USD. Đây là quá trình đa dạng hóa chậm, không phải thay thế nhanh.

Bảng 7: Vai trò USD trong giao dịch ngoại hối toàn cầu

Ý nghĩa: USD là đồng tiền trung gian của hệ thống. Muốn thay USD cần thay cả cấu trúc thanh khoản FX toàn cầu.

Bảng 8: Tín dụng USD ngoài nước Mỹ

Ý nghĩa: Khi thế giới vay bằng USD quá nhiều, thế giới buộc phải kiếm USD để trả nợ. Đây là nguyên nhân USD thường mạnh lên trong khủng hoảng.

Bảng 9: Tác động của USD đến VNINDEX

X. Ba kịch bản tương lai cho đồng Dollar và VNINDEX

Kịch bản 1: USD hạ nhiệt có kiểm soát

Đây là kịch bản tích cực nhất cho thị trường mới nổi.

Điều kiện xảy ra

• Lạm phát Mỹ giảm dần.
• Fed có dư địa hạ lãi suất.
• Lợi suất trái phiếu Mỹ đi xuống.
• Kinh tế Mỹ giảm tốc nhưng không suy thoái sâu.
• Rủi ro địa chính trị không leo thang mạnh.

Tác động liên thị trường

• USD suy yếu vừa phải.
• Vàng vẫn được hỗ trợ nhưng không tăng sốc.
• Dầu ổn định nếu không có cú sốc địa chính trị.
• Cổ phiếu toàn cầu hồi phục.
• Dòng tiền quay lại thị trường mới nổi.
• VNINDEX hưởng lợi từ thanh khoản và kỳ vọng nâng hạng.

Nhóm cổ phiếu hưởng lợi tại Việt Nam

Kịch bản 2: USD mạnh trở lại do lạm phát hoặc địa chính trị

Đây là kịch bản rủi ro với thị trường mới nổi.

Điều kiện xảy ra

• Giá dầu tăng mạnh.
• Căng thẳng địa chính trị leo thang.
• Lạm phát Mỹ dai dẳng.
• Fed giữ lãi suất cao lâu hơn.
• Dòng tiền toàn cầu tìm nơi trú ẩn.

Tác động liên thị trường

• USD tăng.
• Lợi suất Mỹ tăng.
• Vàng có thể vẫn tăng nếu rủi ro hệ thống cao.
• Dầu tăng gây áp lực lạm phát.
• Cổ phiếu tăng trưởng bị chiết khấu.
• Thị trường mới nổi bị rút vốn.

Tác động đến VNINDEX

Kịch bản 3: Thế giới đa cực tiền tệ nhưng USD vẫn là trung tâm

Đây là kịch bản có xác suất cao nhất trong dài hạn.

Đặc điểm chính

• USD không sụp đổ nhưng tỷ trọng giảm dần.
• Vàng tăng vai trò trong dự trữ.
• RMB được dùng nhiều hơn trong thương mại song phương.
• EUR giữ vai trò đồng tiền thay thế lớn nhất.
• CBDC và thanh toán khu vực phát triển.
• Nhưng USD vẫn là trung tâm thanh khoản khi khủng hoảng xảy ra.

Hàm ý với Việt Nam

• Cần tăng dự trữ ngoại hối.
• Kiểm soát nợ ngoại tệ.
• Phát triển thị trường vốn nội địa.
• Tăng chiều sâu thị trường trái phiếu.
• Thu hút FDI chất lượng cao.
• Nâng hạng thị trường chứng khoán.
• Giảm phụ thuộc vào vốn ngắn hạn nước ngoài.

Tương lai nhiều khả năng không phải là “cái chết của đồng Dollar”, mà là sự chuyển dịch từ Dollar dominance tuyệt đối sang Dollar dominance có cạnh tranh.

XI. Hàm ý đầu tư cho nhà đầu tư Việt Nam

Đối với nhà đầu tư chứng khoán Việt Nam, câu chuyện USD không nên chỉ được nhìn qua tỷ giá ngân hàng. USD là biến số vĩ mô quyết định dòng tiền.

5 biến số cần theo dõi

Chiến lược theo từng môi trường USD

XII. Kết luận: Thế giới có thể giảm phụ thuộc vào USD, nhưng chưa thể từ bỏ USD

Câu hỏi “Vì sao thế giới không thể từ bỏ được đồng Dollar?” có thể trả lời bằng một luận điểm cốt lõi:

USD không còn thống trị vì thế giới tuyệt đối tin vào nước Mỹ; USD thống trị vì chưa có hệ thống nào đủ lớn, đủ sâu và đủ thanh khoản để thay thế nó.

Đồng Dollar có thể mất dần tỷ trọng trong dự trữ ngoại hối. Các ngân hàng trung ương có thể mua thêm vàng. Trung Quốc có thể mở rộng thanh toán bằng RMB. BRICS có thể thúc đẩy thương mại nội tệ. Châu Âu có thể củng cố vai trò của EUR. Công nghệ thanh toán mới có thể thay đổi cách tiền di chuyển.

Nhưng tất cả những điều đó chưa đồng nghĩa với việc USD bị thay thế.

5 điều kiện để một đồng tiền thay thế USD

Hiện tại, chỉ Mỹ có đầy đủ các yếu tố này ở quy mô toàn cầu.

Với Việt Nam và VNINDEX, điều quan trọng không phải là dự đoán USD sẽ biến mất hay không. Điều quan trọng là hiểu rằng mỗi chu kỳ mạnh/yếu của USD đều tạo ra một chu kỳ thanh khoản mới cho thị trường chứng khoán.

• Khi USD yếu đi, dòng tiền có cơ hội quay lại tài sản rủi ro và thị trường mới nổi.
• Khi USD mạnh lên, áp lực tỷ giá, lãi suất và dòng vốn ngoại sẽ quay lại.
• Khi USD đi ngang, thị trường sẽ phân hóa mạnh theo chất lượng doanh nghiệp.

Trong một thế giới vẫn vận hành bằng Dollar, nhà đầu tư không thể bỏ qua Dollar. Vì hiểu USD chính là hiểu dòng máu thanh khoản của kinh tế toàn cầu.

Cảnh báo: Bài viết thể hiện quan điểm cá nhân, không phải khuyến nghị mua bán.